Windmühlenmesser: de geschiedenis van het windmolenmes
Windmühlenmesser: een familiegeschiedenis die begint in Solingen
Het bekende Molenmes ligt al generaties lang in Nederlandse en Belgische keukenlades. Het kleine schilmesje met het herkenbare windmolenlogo is voor veel mensen een vertrouwd stuk keukengereedschap. Maar achter dat eenvoudige mes schuilt een bijzondere geschiedenis van ondernemerschap, vakmanschap en familietraditie.
De Duitse fabrikant Robert Herder werd in 1872 opgericht in Solingen en is vooral bekend onder de merknaam Windmühlenmesser. Het bedrijf ontwikkelde zich van een kleine familieonderneming tot een internationaal bekend messenmerk, terwijl traditionele slijptechnieken een belangrijk onderdeel van de productie bleven.
In deze blog ontdek je hoe Windmühlenmesser is ontstaan, waarom juist een Nederlandse windmolen het symbool van het bedrijf werd en hoe opeenvolgende generaties de Solinger messenmakerstraditie hebben voortgezet.
1810-1872: de wortels van de familie Herder
De geschiedenis van Windmühlenmesser begint eigenlijk al vóór de oprichting van het bedrijf Robert Herder.
In 1810 richtte Daniel Herder de oudere een onderneming op aan de Keusenhof in Solingen. De familie had toen al ervaring met de vervaardiging van snijgereedschap en staalwaren.
In de negentiende eeuw was Solingen een belangrijk centrum voor messen, scharen en andere snijgereedschappen. Veel werkzaamheden werden uitgevoerd door gespecialiseerde ambachtslieden in kleine werkplaatsen.
Robert Herder werkte aanvankelijk binnen het bestaande familiebedrijf. In 1872 besloot hij zelfstandig verder te gaan en richtte hij zijn eigen onderneming op.
Robert Herder en Emilie Backhaus
Robert Herder werd geboren op 10 januari 1841. In 1870 trouwde hij met Emilie Backhaus, afkomstig uit een familie die eveneens actief was in de Solinger staalwarenindustrie.
De onderneming die Robert twee jaar later oprichtte, concentreerde zich op kwalitatief snijgereedschap voor huishoudelijk en professioneel gebruik.
Tot het vroege assortiment behoorden onder andere:
- Schilmessen en groentemessen.
- Broodmessen.
- Slachtmessen.
- Tafelbestek.
- Scharen.
Robert Herder bezocht klanten persoonlijk en bouwde handelscontacten op in onder meer Saksen en Thüringen. De aandacht voor productkwaliteit en langdurige klantrelaties legde een belangrijke basis voor de verdere groei.
Paul Herder: de tweede generatie en het ontstaan van de windmolen
Een bijzondere rol in de geschiedenis van Windmühlenmesser is weggelegd voor Paul Herder, de zoon van oprichter Robert Herder.
Paul werd geboren op 12 maart 1872, hetzelfde jaar waarin zijn vader de onderneming oprichtte. In 1888 trad hij als zestienjarige in dienst van het familiebedrijf.
Hij bleek niet alleen belangstelling te hebben voor de productie van messen, maar ook voor techniek, vormgeving en internationale handel.
Waarom koos Paul Herder voor een windmolen als handelsmerk?
Als jonge ondernemer reisde Paul Herder naar Nederland en België om nieuwe handelscontacten te leggen. Zijn vader had hem ook de opdracht gegeven om een herkenbaar handelsmerk voor deze markten te vinden.
Tijdens zijn reizen zag hij de vele windmolens die kenmerkend waren voor het Nederlandse en Belgische landschap.
De windmolen sprak hem aan als symbool van techniek, kracht en ambacht. Bovendien was het een herkenbaar beeld in de landen waar het bedrijf zijn messen wilde verkopen.
Paul stelde daarom voor om de windmolen als handelsmerk te gebruiken.
Het duurde nog enige tijd voordat dit idee officieel werd vastgelegd. In 1905 werd de windmolen als merk geregistreerd.
Daarmee ontstond de basis voor de bekende naam Windmühlenmesser, letterlijk vertaald als windmolenmessen.
Het bekende etiket met de rode streep
Paul Herder besteedde ook veel aandacht aan de presentatie van de producten.
Hij ontwikkelde een herkenbaar etiket voor de messenhandvatten. Hierop werden eigenschappen van de messen onder de aandacht gebracht.
Later werd het etiket aangevuld met een opvallende diagonale rode streep. In 1910 werd deze etikettering als handelsmerk geregistreerd.
Het windmolenlogo en het etiket met de rode streep werden belangrijke herkenningspunten voor het merk, vooral in Nederland en België.
Van de Herderskotten naar een eigen messenfabriek
De groei van Windmühlenmesser ging samen met veranderingen in de productie.
In de negentiende eeuw werden veel messen in Solingen geslepen in gespecialiseerde werkplaatsen die bekendstonden als Kotten.
Deze werkplaatsen bevonden zich vaak langs waterlopen. Waterkracht werd gebruikt om de zware slijpstenen aan te drijven.
Ook de familie Herder had banden met dergelijke slijpwerkplaatsen, waaronder de historische Herderskotten.
1895: uitbreiding aan de Benrather Straße
In 1895 kocht Robert Herder grond aan de Benrather Straße in Solingen-Ohligs. De onderneming kon hierdoor verder uitbreiden en nieuwe productiemogelijkheden ontwikkelen.
Een belangrijke stap volgde op 4 oktober 1902, toen een eigen valhamer in gebruik werd genomen.
Hierdoor kon het bedrijf messenlemmeten in toenemende mate binnen de eigen fabriek smeden.
In de daaropvolgende jaren werden verschillende productieafdelingen verder ontwikkeld. In 1922 kwam er een nieuwe slijperij bij.
De overgang van afzonderlijke ambachtelijke werkplaatsen naar een grotere fabriek maakte uitbreiding mogelijk, zonder dat alle gespecialiseerde handelingen verdwenen.
De derde generatie: Werner en Günter Herder
Na Paul Herder kwamen zijn zonen Werner en Günter in het familiebedrijf.
Werner Herder trad in 1925 toe tot de onderneming. Hij richtte zich onder andere op de productie en de handelscontacten met Nederland en België.
Zijn broer Günter Herder volgde in 1943 en hield zich later vooral bezig met administratie en verkoop.
De familie moest het bedrijf door een moeilijke periode loodsen. De Tweede Wereldoorlog had schade veroorzaakt aan delen van de fabriek en de daaropvolgende jaren vroegen om herstel en investeringen.
In 1958 werd een belangrijk gedeelte van het fabrieksgebouw herbouwd, met ruimte voor de slijperij en de montage van handvatten.
In 1966 volgde een nieuw kantoorgebouw aan de Ellerstraße.
Robert Herder van de volgende generatie
In de jaren vijftig trad ook Robert Herder, de zoon van Werner, toe tot het familiebedrijf.
Hij nam geleidelijk werkzaamheden van zijn vader over, maar overleed in 1985 op vijftigjarige leeftijd.
De continuïteit van de onderneming kwam vervolgens steeds meer in handen van de volgende generatie.
Giselheid Herder-Scholz en Frank Daniel Herder
In 1986 traden Giselheid Herder-Scholz en Frank Daniel Herder toe tot het familiebedrijf.
Giselheid, de jongste dochter van Günter Herder, had daarvoor een loopbaan in de bankensector. Vanaf 1988 ging zij volledig voor de onderneming werken. Na het overlijden van haar vader in 1993 nam zij de bedrijfsleiding over.
Frank Daniel Herder, een zoon van Robert Herder, ontwikkelde eveneens een belangrijke rol binnen het bedrijf.
De jaren negentig brachten nieuwe uitdagingen. De internationale handelsmarkten veranderden en veel traditionele ambachtelijke beroepen verdwenen uit de industrie.
Voor Windmühlenmesser werd het behoud van specialistische kennis daarom steeds belangrijker.
Het behoud van het traditionele slijpersambacht
Een belangrijke keuze van Windmühlenmesser was om traditionele Solinger slijptechnieken actief te blijven gebruiken.
In een tijd waarin veel fabrikanten overstapten op sterk geautomatiseerde productiemethoden, bleef Robert Herder investeren in vakmensen die het staal met gevoel en precisie konden bewerken.
1997: een nieuwe opleiding voor messenslijpers
In 1969 was de traditionele opleiding tot messenslijper in Solingen verdwenen. Hierdoor dreigde specialistische kennis verloren te gaan.
Na jarenlange inspanningen lukte het Robert Herder om in 1997 opnieuw een beroepsopleiding voor messenslijpers mogelijk te maken.
Meesterslijper Wilfried Fehrekampf speelde hierbij een belangrijke rol.
Hij leidde jonge vakmensen op in onder andere het fijnslijpen en blauwpliesten van messenlemmeten.
Ook het monteren, vormen en afwerken van handvatten kreeg opnieuw aandacht binnen de opleiding van ambachtslieden.
Dankzij deze kennisoverdracht konden traditionele productiemethoden behouden blijven voor volgende generaties.
Wat maakt de traditionele Solinger slijptechniek bijzonder?
Een belangrijke eigenschap van veel Windmühlenmesser-messen is de traditionele Solinger Dünnschliff.
Bij deze techniek wordt het lemmet over een relatief groot gedeelte van zijn hoogte dun geslepen richting de snijrand.
Hierdoor ontstaat een fijne snijgeometrie waarmee het mes soepel door ingrediënten kan bewegen.
De scherpte van een mes wordt namelijk niet alleen bepaald door de uiterste snijrand, maar ook door de dikte en vorm van het lemmet daarboven.
Wat is blauwpliesten?
Een andere traditionele techniek is het Blaupließten, ook wel blauwpliesten genoemd.
Hierbij wordt het oppervlak van het lemmet bijzonder fijn afgewerkt. Door deze bewerking kan het metaal een karakteristieke blauwachtige of regenboogkleurige lichtreflectie krijgen.
Historisch was deze techniek onder andere bedoeld om het oppervlak van niet-roestvrij staal zo glad mogelijk te maken en daarmee de gevoeligheid voor corrosie te verminderen.
Niet ieder Robert Herder mes wordt op dezelfde manier geslepen of afgewerkt. De toegepaste technieken verschillen per serie en model.
De ontwikkeling van bekende Windmühlenmesser-series
Naast de klassieke schilmessen ontwikkelde Robert Herder door de jaren heen ook nieuwe ontwerpen voor verschillende toepassingen.
Het klassieke Molenmes
Het bekendste product is misschien wel het Molenmes, in Nederland ook bekend als het klassieke oma's mesje.
Het compacte schilmes heeft een dun lemmet en is bijzonder praktisch voor het schillen en snijden van groenten en fruit.
Er zijn uitvoeringen met carbonstalen en roestvrijstalen lemmeten, gecombineerd met verschillende handvatmaterialen.
Een voorbeeld is het Robert Herder Molenmes met een carbonstalen lemmet van 85 mm en een beukenhouten handvat.
De K-serie
Met de K-serie ontwikkelde Windmühlenmesser een reeks keukenmessen waarin traditionele slijptechnieken samengaan met een modernere vormgeving.
De verschillende modellen zijn bedoeld voor uiteenlopende snijtaken en bieden een alternatief voor het klassieke Molenmes.
Parmoulin en Grandmoulin
In de jaren 2000 introduceerde Windmühlenmesser nieuwe ontwerpen, waaronder Parmoulin en het broodmes Grandmoulin.
Vanaf 2002 ontving de fabrikant verschillende internationale designonderscheidingen, waaronder iF- en Red Dot-onderscheidingen.
Deze ontwikkelingen laten zien dat het bedrijf niet alleen historische ontwerpen bewaart, maar ook nieuwe messen blijft ontwikkelen.
Buckels en andere traditionele ontwerpen
Naast het klassieke schilmes behoort ook het Buckels-tafelmes tot de herkenbare ontwerpen uit het verleden van Windmühlenmesser.
Beide mesvormen speelden een belangrijke rol in de ontwikkeling van het assortiment.
Voor het 150-jarig jubileum in 2022 ontwikkelde de fabrikant bovendien speciale uitvoeringen die waren geïnspireerd op historische modellen uit het eigen archief.
Houtsoorten en materiaalkeuze bij Windmühlenmesser
De natuurlijke houten handvatten zijn een belangrijk onderdeel van de uitstraling van veel Robert Herder messen.
Afhankelijk van het model gebruikt het bedrijf onder andere beukenhout, kersenhout, pruimenhout en walnoothout.
Deze houtsoorten hebben elk hun eigen kleur, nerfstructuur en eigenschappen.
Vanaf 2013 gebruikt de fabrikant voor bepaalde handvatten FSC-gecertificeerd beukenhout. Die certificering geldt niet automatisch voor alle houten handvatten uit het volledige assortiment.
Bij het kiezen van een mes is het daarom verstandig de exacte materiaalgegevens per uitvoering te bekijken.
Waarom is Windmühlenmesser zo bekend in Nederland en België?
De sterke band met Nederland en België is geen toeval. Juist deze landen speelden een belangrijke rol bij de introductie van het windmolenlogo.
Paul Herder bouwde er handelscontacten op en koos een symbool dat herkenbaar was voor de plaatselijke klanten.
Door de jaren heen groeide het Molenmes uit tot een vertrouwd keukenhulpmiddel. De relatief eenvoudige vorm, het compacte formaat en de praktische snijeigenschappen droegen bij aan de bekendheid.
Veel mensen kennen het mes nog uit de keuken van hun ouders of grootouders.
Die vertrouwdheid geeft het Molenmes een bijzondere plaats in de Nederlandse keukencultuur.
Veelgestelde vragen over Windmühlenmesser
Is Windmühlenmesser hetzelfde als Robert Herder?
Ja. Robert Herder is de naam van de fabrikant uit Solingen. Windmühlenmesser is de bekende merknaam die verwijst naar het windmolenlogo.
Wanneer werd Robert Herder opgericht?
De onderneming werd in 1872 opgericht door Robert Herder. De wortels van de familie in de messenindustrie gaan verder terug, onder andere naar de onderneming die Daniel Herder in 1810 oprichtte.
Waarom staat er een windmolen op de messen?
Paul Herder kreeg het idee voor de windmolen tijdens zijn handelsreizen naar Nederland en België. Het handelsmerk werd in 1905 officieel geregistreerd.
Worden Windmühlenmesser-messen nog in Solingen gemaakt?
Robert Herder is nog altijd gevestigd in Solingen en staat bekend om de productie van messen volgens traditionele Solinger slijp- en afwerkingstechnieken. De exacte productiehandelingen kunnen per model verschillen.
Zijn alle Molenmessen gemaakt van carbonstaal?
Nee. Robert Herder produceert verschillende modellen met carbonstalen en roestvrijstalen lemmeten. Carbonstaal vraagt doorgaans meer onderhoud, terwijl RVS beter bestand is tegen corrosie.
Wat is er bijzonder aan het rode etiket?
Het bekende etiket met de diagonale rode streep werd door Paul Herder ontwikkeld als herkenningsmiddel voor de messen. De etikettering werd in 1910 als handelsmerk geregistreerd.
Conclusie: een messenmerk met meer dan 150 jaar geschiedenis
De geschiedenis van Windmühlenmesser is het verhaal van een familiebedrijf dat zich voortdurend heeft ontwikkeld, maar zijn oorspronkelijke aandacht voor het messenmakersambacht is blijven behouden.
Van de oprichting in 1872 en de registratie van de windmolen in 1905 tot de herintroductie van traditionele slijpersopleidingen: iedere generatie heeft op haar eigen manier bijgedragen aan het voortbestaan van het merk.
Het resultaat is een assortiment waarin eenvoudige klassiekers zoals het Molenmes naast moderne keukenmessen bestaan.
Wil je de verschillende modellen ontdekken? Bekijk dan de uitgebreide collectie Robert Herder en Windmühlenmesser bij Keukenmesjes.nl.
Meer lezen over de geschiedenis van Windmühlenmesser
Voor aanvullende historische achtergrond en informatie over het messenmakersambacht kun je terecht bij de fabrikant: